)%20(14).png)
HANTAVİRÜS VE GIDA İMALATINDA KEMİRGEN BULAŞ RİSKİ
Gıda Güvenliğinde Görünmeyen Tehlikeler ve Hijyenin Yeniden Tanımlanması
Son günlerde yeniden gündeme gelen hantavirüs vakaları, aslında uzun yıllardır üzerinde konuştuğumuz ancak çoğu zaman yeterince ciddiye alınmayan çok önemli bir gerçeği yeniden gözler önüne seriyor: Gıda güvenliği yalnızca üretim hattındaki temizlikten ibaret değildir. Gerçek gıda güvenliği; çevresel hijyenin, kemirgen kontrolünün, personel farkındalığının, güvenli depolamanın ve biyogüvenlik kültürünün birlikte yönetilmesiyle mümkündür.
Bir fabrikanın en büyük riski bazen üretim bandında değil, görülmeyen bir köşede, bir depo çatlağında, açık bırakılmış bir atık alanında ya da kontrol edilmeyen bir kemirgen girişinde saklı olabilir.
Hantavirüs ise bugün bize tam olarak bunu anlatıyor.
HANTAVİRÜS NEDİR?
Sessiz Ama Ölümcül Bir Zoonotik Tehdit
Dünya Sağlık Örgütü ve CDC verilerine göre hantavirüsler, kemirgenler tarafından taşınan zoonotik virüslerdir. İnsanlara çoğunlukla enfekte fare ve sıçanların idrarı, dışkısı ve salyasıyla bulaşmaktadır. Özellikle kurumuş kemirgen dışkılarının havaya karışmasıyla oluşan aerosol partiküllerin solunması en önemli bulaş yollarından biridir.
Virüs, insan vücuduna girdikten sonra özellikle akciğerleri, damar sistemini ve böbrekleri etkileyebilmektedir. Amerika kıtasında görülen türler “Hantavirüs Kardiyopulmoner Sendromu (HCPS)” adı verilen ağır solunum tablosuna yol açarken; Avrupa ve Asya’da görülen türler “Kanamalı Böbrek Sendromu (HFRS)” ile ilişkilendirilmektedir.
Bazı vakalarda ölüm oranlarının yüzde 50’ye kadar ulaşabilmesi, hantavirüsü sıradan bir enfeksiyon olmaktan çıkarmaktadır.
HANTAVİRÜS SADECE SOLUNUM YOLUYLA BULAŞMAZ
Kontamine Gıda Riski Göz Ardı Ediliyor
Toplumun çoğu zaman gözden kaçırdığı çok önemli bir gerçek vardır:
Hantavirüs yalnızca solunum yoluyla değil, kontamine olmuş gıdalar aracılığıyla da bulaş riski oluşturabilmektedir.
JAMA, Mayo Clinic ve CDC kaynakları; kemirgen salyası, idrarı veya dışkısıyla kirlenmiş gıdaların tüketilmesinin enfeksiyon açısından risk taşıdığını açıkça belirtmektedir.
Bu durum özellikle;
- un ve tahıl depoları,
- kuru gıda işletmeleri,
- yem fabrikaları,
- bakliyat üretim tesisleri,
- depolama alanları,
- market stok alanları,
- restoran mutfakları
için çok ciddi bir risk oluşturmaktadır.
Bir kemirgenin gece boyunca açıkta duran hammaddeler üzerinde dolaşması bile görünmeyen biyolojik bulaş zinciri oluşturabilir.
GIDA FABRİKALARINDA EN BÜYÜK TEHLİKE
GÖRÜNMEYEN RİSKLERDİR
Bugün birçok işletme hijyeni yalnızca yüzey temizliği olarak algılıyor. Parlayan zeminler, paslanmaz ekipmanlar, steril görünümlü üretim alanları çoğu zaman “güvenli üretim” algısı oluşturuyor.
Oysa gerçek hijyen, görünmeyen risklerin yönetilmesidir.
Bir işletmeye girdiğimde ilk baktığım şey yalnızca üretim hattı değildir.
Şu soruların cevabını ararım:
- Depolarda kemirgen aktivitesi var mı?
- Hammaddeler kemirgen geçirmez sistemlerde mi korunuyor?
- Açık ürünler çevresel kontaminasyona karşı güvenli mi?
- Atık alanları düzenli kontrol ediliyor mu?
- Havalandırma kanalları temiz mi?
- Personel biyolojik bulaş risklerini biliyor mu?
- Gece vardiyalarında sanitasyon aynı disiplinle sürdürülüyor mu?
Çünkü hantavirüs bize çok net bir mesaj veriyor:
Bir fabrikanın en büyük tehdidi bazen üretim hattının içinde değil, duvarın arkasındaki küçük bir kemirgen deliğinde saklı olabilir.
KEMİRGENLER SADECE “HAŞERE” DEĞİLDİR
Onlar Aynı Zamanda Biyogüvenlik Riskidir
Gıda sektöründe kemirgen kontrolü çoğu zaman yalnızca “ilaçlama hizmeti” olarak görülmektedir. Oysa modern gıda güvenliği yaklaşımında pest kontrol; HACCP sisteminin, ön gereksinim programlarının, çevresel izleme sistemlerinin ve gıda savunma planlarının ayrılmaz bir parçasıdır.
Kemirgenler;
- hammaddeleri kontamine edebilir,
- ambalaj yüzeylerine bulaş oluşturabilir,
- havalandırma sistemlerine yerleşebilir,
- kurumuş dışkı partikülleriyle havayı kirletebilir,
- üretim alanlarına görünmeyen bulaş taşıyabilir,
- lojistik alanlardan üretim hattına risk aktarabilir.
Özellikle;
- tahıl,
- un,
- yem hammaddeleri,
- kuru meyveler,
- bakliyatlar,
- açık depolanan ürünler
yüksek risk grubundadır.
EN BÜYÜK HATALARDAN BİRİ
KEMİRGEN DIŞKISINI SÜPÜRMEK
CDC’nin özellikle altını çizdiği kritik bir uyarı vardır:
Kemirgen dışkıları kesinlikle kuru şekilde süpürülmemeli veya elektrikli süpürgeyle temizlenmemelidir.
Çünkü bu işlem virüs partiküllerini havaya karıştırarak enfeksiyon riskini artırabilmektedir.
Ne yazık ki birçok işletmede hâlâ bu yanlış uygulamalar görülmektedir.
Doğru Temizlik Prosedürü Nedir?
- Alan önce havalandırılmalıdır.
- Kontamine yüzey dezenfektan veya çamaşır suyu ile nemlendirilmelidir.
- Temizlik sırasında tek kullanımlık ekipman tercih edilmelidir.
- Personel maske ve eldiven kullanmalıdır.
- Gerekirse respiratör kullanılmalıdır.
- Temizlik sonrasında eller uygun şekilde yıkanmalıdır.
Bu uygulamalar yalnızca hantavirüs için değil;
salmonella, leptospirosis ve diğer zoonotik bulaşların önlenmesi açısından da kritik öneme sahiptir.
HANTAVİRÜSÜN BELİRTİLERİ NEDEN CİDDİYE ALINMALI?
Hantavirüs enfeksiyonu başlangıçta grip benzeri belirtilerle ortaya çıkabilir:
- ateş,
- kas ağrısı,
- halsizlik,
- baş ağrısı,
- bulantı,
- kusma,
- karın ağrısı,
- ishal.
Ancak ilerleyen süreçte tablo hızla ağırlaşabilir.
Hastalarda;
- nefes darlığı,
- akciğerlerde sıvı birikimi,
- tansiyon düşüklüğü,
- düzensiz kalp ritmi,
- böbrek yetmezliği
gelişebilir.
Bazı vakalarda yoğun bakım desteği gerekebilmekte, hatta ölüm görülebilmektedir.
KÜRESEL VERİLER NE SÖYLÜYOR?
Dünya genelinde her yıl 10 bin ila 100 bin arasında hantavirüs enfeksiyonu görüldüğü tahmin edilmektedir. Vakaların büyük kısmı Asya ve Avrupa’da görülmektedir.
Amerika kıtasında vaka sayısı daha düşük olmasına rağmen ölüm oranları daha yüksektir. Özellikle Andes virüsü adı verilen türün sınırlı da olsa insandan insana bulaş gösterebildiği bilinmektedir.
Şu an için hantavirüsün küresel pandemi riski oluşturmamaktadır ancak bu durum rehavet nedeni olmamalıdır.
Çünkü hantavirüs bize çok önemli bir gerçeği göstermektedir:
Gıda güvenliği zinciri yalnızca üretim hattında başlamaz.
GIDA GÜVENLİĞİ NEREDE BAŞLAR?
Gıda güvenliği;
- depoda başlar,
- atık yönetiminde başlar,
- kemirgen kontrolünde başlar,
- çevresel hijyende başlar,
- personel eğitiminde başlar.
Bugün iklim değişikliği, düzensiz kentleşme, bozulan ekosistemler ve atık problemleri kemirgen popülasyonlarını artırmaktadır.
Kemirgenler artık yalnızca kırsalda değil;
- şehir merkezlerinde,
- limanlarda,
- market depolarında,
- lojistik merkezlerde,
- modern üretim tesislerinin çevresinde
de ciddi risk oluşturmaktadır.
Özellikle;
- açıkta bırakılan atıklar,
- nemli depolar,
- kontrolsüz lojistik girişleri,
- kötü havalandırılan alanlar,
- bozuk kanalizasyon sistemleri,
- açık gıda depolamaları
gıda güvenliği açısından görünmeyen biyolojik tehditleri büyütmektedir.
PERSONEL EĞİTİMİ
EN GÜÇLÜ SAVUNMADIR
Bir fabrikanın en güçlü güvenlik sistemi yalnızca teknolojisi değildir.
Eğitimli çalışanlarıdır.
Personel;
- kemirgen belirtilerini tanımalı,
- riskli alanları fark etmeli,
- kontaminasyon belirtilerini rapor etmeli,
- doğru temizlik prosedürlerini bilmeli,
- kişisel koruyucu ekipman kullanımını benimsemeli,
- hijyen kültürünün aktif parçası olmalıdır.
Çünkü bazen büyük bir salgını önleyen şey, dikkatli bir çalışanın yaptığı küçük bir gözlem olabilir.
HANTAVİRÜS BİZE NE ÖĞRETİYOR?
Hantavirüs bize şunu öğretiyor:
Gıda güvenliği yalnızca laboratuvar sonucu değildir.
Gerçek güvenlik;
- temiz çevreyle,
- güvenli depolamayla,
- etkin kemirgen kontrolüyle,
- sürdürülebilir sanitasyonla,
- eğitimli personelle,
- güçlü hijyen kültürüyle mümkündür.
Bugün gıda işletmeleri yalnızca ürün üretmemeli;
aynı zamanda biyogüvenlik üretmelidir.
HİJYEN ARTIK BİR MALİYET DEĞİL, HALK SAĞLIĞI SORUMLULUĞUDUR
Hantavirüs bugün bize sessiz ama çok güçlü bir uyarı yapmaktadır.
Görünmeyen riskler küçümsendiğinde sonuçları ağır olabilir.
Bir kemirgen izi bazen;
- milyonlarca liralık üretim kaybına,
- ihracat problemlerine,
- marka itibarının zedelenmesine,
- üretim duruşlarına,
- insan sağlığının tehdit edilmesine
neden olabilir.
Bu nedenle hijyen artık yalnızca bir prosedür değil;
stratejik bir halk sağlığı sorumluluğudur.
Ben sürdürülebilir gıda sistemleri üzerine çalışan bir gıda mühendisi olarak şuna inanıyorum:
Geleceğin güçlü gıda işletmeleri yalnızca üretim kapasitesi yüksek olanlar değil;
çevresel hijyeni, biyogüvenliği ve insan sağlığını merkeze alan işletmeler olacaktır.
Çünkü güvenli gıda yalnızca karın doyurmaz.
Hayatı korur.